Sıra Meselesi: “İnsan Önce”

Cümlenin dizilişi tesadüf değil

Bir özgeçmişin ilk satırında genellikle unvan durur. Diploma, kurum, görev — kişiyi tanıtmanın en kısa yolu budur ve çoğu zaman da yeterlidir. Bu sitenin arkasındaki kısa cümle ise tersini yapar:

“İnsan önce. Evlat, kardeş, eş, baba. Hekim.”

Cümlenin gücü içeriğinden çok sırasından gelir. Aynı kelimeler ters dizilseydi — “Hekim. Baba, eş, kardeş, evlat. İnsan.” — anlam değil, ağırlık merkezi değişirdi: meslek, kişiyi tanımlayan asıl kategori hâline gelir, geri kalan her şey ona iliştirilmiş bir ek gibi okunurdu. Sıralamayı bilinçli tutmak, bu ağırlık merkezini mesleğin dışında bir yerde tutma kararıdır.

“İnsan önce”nin klinik karşılığı

Bu ilk iki kelime bir nezaket temennisi değil, pratik bir başlangıç noktasıdır. Sitenin epigrafı olan “Her bir birey eşsizdir.” cümlesiyle aynı kökten çıkar.

Klinik karşılaşmada iki taraf vardır ve ikisi de insandır. Tıp eğitimi, tarafların birini kategorilerle düşünmeye alıştırır: tanı grupları, yaş aralıkları, risk sınıfları. Bu düşünme biçimi olmadan modern tıp mümkün değildir; kategoriler, bilgiyi devredilebilir kılan şeydir. Ama kategori, karşıdaki kişinin tamamı değildir. Aynı tanıyı taşıyan iki kişi, o tanıyla aynı ilişkiyi kurmaz: birinin gündelik hayatında bıraktığı iz, ötekinde bambaşka bir yerdedir.

“İnsan önce” demek, kategoriden vazgeçmek değil; kategoriyi kişinin önüne değil, ardına koymaktır. Hekim-hasta ilişkisini bir işbirliği olarak kuran da budur. Karşıdaki kişi bilginin uygulandığı bir yüzey değil, kendi hayatının uzmanı olarak masaya oturan bir taraftır. Francis W. Peabody’nin 1927’de yazdığı ve bugün hâlâ tekrarlanan cümle bunu özetler: hastanın bakımının sırrı, hastayla ilgilenmektir. Sıklıkla William Osler’a atfedilen “hangi hastalığın hastada olduğundan çok, hastalığın hangi hastada olduğunu bilmek” fikri de aynı yere bakar.

Rollerin sırası bir okuldur

Cümlenin ortasındaki dört kelime — evlat, kardeş, eş, baba — kronolojik bir listedir. İnsanın hayatına giriş sırasıyla dizilmişlerdir ve hiçbiri seçilmiş bir kariyer değildir. Her biri, kişiye kendinden başkasının ihtiyacını fark etmeyi, bunu bir görev listesi olarak değil bir bağ olarak taşımayı öğretir.

Bu rollerin ortak dersi teknik değil, insani bir kapasitedir: birinin iyi olmasının, kişinin kendi iyi olma hâlinden ayrı düşünülemeyeceği duygusu. Hekimlik bu kapasiteyi yaratmaz; onu meslekî bir çerçeveye alır. Sınırlarını, etik kurallarını, mesafesini tanımlar. Ama hammaddeyi meslek üretmez — insan getirir.

Bu yüzden bu dört kelime cümlede hekimlikten önce durur. Sıra, bir öncelik yarışı değil bir oluş sırasıdır: kişi hekim olmadan önce zaten birinin evladıydı, birinin kardeşiydi. Meslek, var olan bir insanın üzerine giydiği şeydir; altındaki kişiyi değiştirmez, ona sorumluluk ekler.

“Hekim” en sona konunca ne kazanılır

İlk bakışta bu diziliş mesleği küçültüyor gibi görünebilir. Aksine, onu yerine oturtur.

Birincisi, unvanın kişinin tamamını temsil etme iddiasını geri çeker. Hekimlik, taşıyanına bir kimlik değil bir sorumluluk verir; sorumluluk ise ancak sınırları belli olduğunda taşınabilir.

İkincisi, karşıdaki kişiyle aradaki asimetriyi hafifletir. Muayene odasında bilgi eşit dağılmamıştır ve bu kaçınılmazdır. Ama insanlık eşit dağılmıştır. Sıralamayı hatırlamak, bu ikinci eşitliği görünür tutar.

Üçüncüsü, hekimin kendi payını kabul etmesini kolaylaştırır. Michael Balint’in 1957’de kaleme aldığı çalışmanın merkezinde şu gözlem vardır: karşılaşmada hekimin kendi kişiliği de etkin bir unsurdur. Kişiliğini kapının dışında bıraktığını sanan, onu farkında olmadan içeri taşır. Sırayı açıkça yazmak, bu taşımayı görünür ve dolayısıyla denetlenebilir kılar.

Dördüncüsü, mesleğin sonluluğunu hatırlatır. Tıbbın elinde her durum için bir karşılık yoktur. Karşılık kalmadığında geriye kalan, cümlenin başındaki kelimedir.

Bir iddia değil, bir pusula

Bu sıralama bir üstünlük beyanı değildir. Kimsenin diplomasını, unvanını ya da emeğini karşısına almaz; hiçbir uygulamanın diğerinden iyi olduğunu söylemez. Kişisel bir tercihin yazıya dökülmüş hâlidir, o kadar.

Pusula, taşıyanı hedefe götürmez; yalnızca yönü gösterir. Bu cümlenin işlevi de budur. Yoğun bir gün içinde, meslekî dilin kendi kendine akmaya başladığı anlarda, sıralamayı hatırlamak bir düzeltme hareketidir: karşıdaki, çözülmeyi bekleyen bir soru değil, kendi hayatını yaşayan bir kişidir.

Mayalama Rafı’nın ilk yazısının bu cümle üzerine kurulması da bundan. Buradaki metinler bir yöntemi anlatmadan önce bir duruşu anlatır — çünkü duruş, yöntemden önce gelir.