Hipnoz Uyku Değildir: Bir Kelimenin Yükü

Ad konur, açıklama değişir, ad kalır

Bir kavramın adı çoğu zaman o kavram hakkında bilinenlerin en eski hâlini taşır. Ad konulduğu günün açıklamasına göre seçilir; açıklama yıllar içinde değişir, ad ise yerinde kalır ve değişmeyen tek şey olduğu için de en çok o hatırlanır. Bilimin dilinde bu, sık rastlanan ve çoğunlukla zararsız bir tortudur: terim eskir, kimse aldırmaz, çünkü alandaki herkes neyi kastettiğini bilir.

Zarar, terim alanın dışına çıktığında başlar. Sözcük, uzman kullandığında yalnızca bir etikettir; alanın dışına çıktığında bir tarife dönüşür. Artık bir şeyi işaret etmez, o şeyin ne olduğunu anlatır. Hipnoz sözcüğü bunun temiz bir örneğidir. Kökünde uyku vardır. Tanımladığı durumda ise uyku yoktur.

Adı koyan, addan ilk şikâyet eden

Aktarıldığına göre sözcüğü dile kazandıran, İskoç cerrah James Braid’in 1843 tarihli kitabıdır: Neurypnology; or, the Rationale of Nervous Sleep. Hem türetme hem alt başlık aynı yöne bakar — Yunan uyku tanrısı Hypnos ve “sinirsel uykunun izahı”. Tarihsel değerlendirmeler Braid’i dinamik psikiyatri tarihinde bir dönüm noktası olarak konumlandırır; ayırt edici yanı, gözlediklerini fizyoloji diliyle açıklamakta ısrar etmesidir.

Braid’in bu addan sonradan rahatsız olduğu ve yerine “monoideizm” (tek-fikirlilik) adını önerdiği çok tekrarlanır. Bu ikinci adlandırmanın birincil kaynağı, bu yazının doğrulama yönteminde teyit edilemedi; dolayısıyla burada bir aktarım olarak kalır. Teyit edilebilen şey ise daha ağırdır. Braid’in ölümünden kısa süre önce kaleme aldığı, uzun süre kayıp sayılan ve ancak 2009’da İngilizceye kazandırılan son metni, hipnotizmanın “baskın fikir” üzerinden işlediğini söyler ve deneklerinin büyük çoğunluğunda uyku benzeri bir hâl gözlenmediğini kendi kalemiyle kaydeder.

Yani adın yanlış olduğunu ilk söyleyenlerden biri, adı koyan kişidir. Kelime kaldı, itiraz kayboldu; sonra itiraz da bulundu ama kelime çoktan yerleşmişti.

Kökün gündelik dilde yaptığı iş

Bir sözcüğün kökü, tanımından daha hızlı çalışır. Tanım okunur, kök duyulur. “Hipnoz” duyulduğunda çağrışan üç şey — uyumak, bilincin kapanması, iradenin bir başkasına devredilmesi — kavramın tanımından değil, adının içindeki uykudan gelir. Üçü de aynı zincirin halkalarıdır: uyuyorsa farkında değildir, farkında değilse karar veremez, karar veremiyorsa kararı başkası verir.

Zincirin ilk halkası kopunca gerisi de gevşer. Uyku varsayımı düşerse, bilincin kapandığı varsayımı dayanaksız kalır; o düşünce düşerse, iradenin devredildiği varsayımı da havada asılı kalır. Bu, üç korkunun ortak kökenini gösteren bir çıkarım zinciridir; korkuların dağıldığı yerde soruların bittiği anlamına gelmez. Hipnotik yanıtın ne ölçüde istemli olduğu, irade ve özerkliğin bu sırada nasıl işlediği literatürde ayrıca ve hâlâ tartışılan bir başlıktır.

Bu yüzden bu yazının konusu, sıklıkla sorulan sorulara verilecek cevaplar değil, o soruların neden bu biçimde kurulduğudur. Bir yanlış anlamanın kaynağı sözcükteyse, cevabı da sözlükte aramak gerekir.

Bugünün tanımı ne diyor

Amerikan Psikoloji Derneği (APA) bünyesindeki Bölüm 30’un 2014’te gözden geçirdiği tanım, Elkins ve arkadaşlarınca 2015’te yayımlandı. Tanım hipnozu üç öğeyle betimler: odaklanmış dikkat, çevresel farkındalıkta azalma ve telkine yanıt verme kapasitesinde artış.

Üçünün de ortak yanı, uyanıklığın içinde tarif edilmiş olmalarıdır. Dikkat odaklanıyorsa çalışan bir dikkat vardır. Çevresel farkındalık azalıyorsa merkezde duran bir farkındalık vardır. Telkine yanıt bir kapasiteyse, yanıtı veren birisi vardır. Tanımın hiçbir öğesi uykunun bir evresine karşılık gelmez; hepsi, uyanık bir zihnin dikkatini nasıl dağıttığıyla ilgilidir.

Tanımın ikinci özelliği de dikkate değer: bir sonuç değil, bir durum betimlemesidir. Neyin olduğunu söyler, ne yapıldığını ya da neye yaradığını değil. Kaldı ki söz konusu olan yepyeni bir tanım değil, gözden geçirilmiş bir tanımdır: bir alanın kendi anahtar terimini yeniden yazma gereği duyması, o terimin kolay oturmadığının bir işareti olarak da okunabilir.

Bu betimlemenin altında ne olduğu ise kapanmış bir dosya değildir. Hipnozun ayrı bir bilinç hâli mi, yoksa dikkat ve telkine açıklık üzerinden yürüyen bir süreç mi olduğu literatürün süregelen tartışmasıdır. Ama tartışmanın hiçbir tarafı uykuyu adres göstermez.

Ölçmeye çalışan literatür nereye bakıyor

Hipnozun beyin ilintileri üzerine yapılmış görüntüleme çalışmalarını tarayan sistematik bir derleme (Landry, Lifshitz ve Raz, 2017), bu alanın hangi soruyu sorduğunu görmek için iyi bir kesittir. Taranan literatür uykunun evrelerini değil, dikkatin ve telkine yanıtın beyin ilintilerini konu edinir. Uyku araştırmasının kavram dağarcığı — evreler, döngüler, uyanma eşikleri — bu literatürün ana ekseninde yer almaz.

Derlemenin başlığındaki “meta-analitik tarama” (meta-analytic exploration) ifadesi de ihtiyatlıdır: ortada kesinleşmiş bir harita değil, sürmekte olan bir arayış vardır. Ama arayışın yeri bellidir. Uyku laboratuvarı değil, dikkat ve bilinç araştırması.

Kelimeyi değiştirmek yerine

Yanlış yerleşmiş bir adı değiştirmek teoride mümkündür, pratikte nadiren olur. Adın sahibinin kendi itirazı bile yetmemiş; Braid’den bu yana geçen yüz seksen küsur yılda sözcük yerini korumuş ve kökündeki uykuyu taşımayı sürdürmüştür. Bir terimi dilden sökmek, onu doğru anlamaktan çok daha zordur.

Yapılabilecek olan daha sade: sözcüğü kullanırken neyi taşıdığını bilmek. Adın söylediği ile tanımın söylediği arasındaki farkı, konuşmanın başında bir kez açıkça belirtmek. Bunu yapmayan her cümle, kendi taşıdığı yükü de karşısındakine devretmiş olur.

Adın yanıltıcılığını en açık gösteren başlıklardan biri, sitenin Kavram Atlası’ndaki uyanık trans maddesidir (atlas program katılımcılarına özeldir) — bir kelimenin, tarif ettiği şeyin tam tersini çağrıştırabildiği yer.