Hipnotik Yanıtlanabilirlik Nasıl Ölçülür? Standart Ölçeklere Kısa Bir Derleme

Ölçmek, önce tanımlamayı gerektirir

Hipnoz araştırmasının en eski sorularından biri sade görünür: aynı telkin, farklı kişilerde neden farklı karşılık bulur? Bu sorunun sayısallaşması, yirminci yüzyılın ortasında standart ölçeklerin geliştirilmesiyle mümkün oldu. Aşağıdaki derleme, o ölçeklerin ana hatlarını ve bugün açık duran tartışma başlıklarını özetler.

Her bölümün sonunda, o bölümde anılan çalışmanın türünü bildiren kısa bir not durur: tanım belgesi, standardizasyon ve norm çalışması, güvenilirlik-geçerlik çalışması, ikincil çözümleme, yöntemsel çözümleme. Bu notlar bir kalite sıralaması değil, okurun her bulgunun hangi tür araştırmadan geldiğini bir bakışta görmesi içindir. Sitenin Atlas bölümündeki A–D kanıt rozetleri burada bilerek kullanılmamıştır: o rozetler, Atlas’ın yöntem sayfasında (katılımcılara özel) tanımlandığı üzere bir yaklaşımın klinik sonuç araştırmasındaki kanıt türünü özetler. Aşağıda anılan çalışmaların hiçbiri klinik sonuç araştırması değildir; hepsi ölçüm araştırmasıdır ve o rozet ailesine sokulmaları yanıltıcı olurdu.

Terminoloji tarafındaki dönüm noktası 2015’tedir. O yıl APA Div 30 — Amerikan Psikoloji Derneği’nin hipnoza ayrılmış bölümü — hipnoz terimlerinin gözden geçirilmiş tanımlarını yayımladı. Bölümün tam adı American Psychological Association Division 30, Society of Psychological Hypnosis; Türkçesiyle Amerikan Psikoloji Derneği 30. Bölüm, Psikolojik Hipnoz Topluluğu. Elkins ve arkadaşlarının kaleme aldığı bu metinde hipnotize edilebilirlik (hypnotizability), kişinin hipnoz sırasında telkin edilen fizyolojik, duyusal, duygusal, düşünsel ya da davranışsal değişiklikleri yaşayabilme kapasitesi olarak tanımlanır.

Tanımın yapısı, kullanılan Türkçe karşılığı da etkiler. “Hipnotize edilebilirlik” edilgen bir kuruluştur ve eylemi kişinin dışına taşır; oysa tanım, ölçülen şeyi kişinin kendi deneyiminde meydana gelen değişimi yaşayabilme kapasitesi olarak koyar. Bu yüzden metin boyunca, aynı kavramın karşılığı olarak “hipnotik yanıtlanabilirlik” (hypnotic responsiveness) tercih edilmiştir; ölçümün öznesi, ölçülen kişinin kendisidir.

Çalışma türü: uzlaşıyla hazırlanmış tanım belgesi — ampirik sınama içermez.

Stanford ve Harvard: iki klasik ölçek

Standart ölçüm geleneği Stanford Üniversitesi’nde kuruldu. André M. Weitzenhoffer ve Ernest R. Hilgard’ın hazırladığı Stanford Hypnotic Susceptibility Scale, Form C — Stanford Hipnotik Duyarlılık Ölçeği, C Formu (SHSS:C) — 1962’de bir ölçek kitapçığı olarak yayımlandı. Ölçeğin mantığı yalındır: kişiye belirli bir sırayla sunulan telkinlerin ardından gözlemlenebilir yanıt tek tek kaydedilir, toplam puan bu kayıtlardan çıkar.

Aynı ekip bir yıl önce, Stanford ölçeğiyle bir öğrenci topluluğunda elde edilen puanların dağılımını konu alan bir monografi yayımlamıştı. Tarih sırası burada önemlidir: 1961 tarihli bu monografi C Formu’nun yayımından önce hazırlandığına göre, verileri C Formu’na değil, aynı ekibin 1959’da yayımladığı A ve B formlarına dayanır.

Bireysel uygulama titiz bir ölçüm sağlar, ama her katılımcı için ayrı bir oturum ister. Ronald E. Shor ve Emily Carota Orne’un geliştirdiği Harvard Group Scale of Hypnotic Susceptibility, Form A — Harvard Grup Hipnotik Duyarlılık Ölçeği, A Formu (HGSHS:A) — bu kısıtın karşısında durur: adındaki “grup” sözcüğü uygulama biçimini anlatır, ölçek bireysel oturum yerine topluca uygulanacak biçimde düzenlenmiştir. Ölçeğe ait norm verileri 1963’te International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis dergisinde yayımlandı.

İki ölçek arasındaki fark yöntemsel bir iş bölümü doğurur. Biri geniş topluluklarda tek oturumda uygulanabilir, öteki kişi başına ayrı zaman ister. Bu ayrım, sonraki altmış yılın araştırma düzeninde de sürer: geniş taramalar ile ayrıntılı bireysel ölçümler aynı kavramı iki farklı çözünürlükte kaydeder.

Çalışma türü: ölçek standardizasyonu ve norm çalışması — kontrollü deney değil.

Çağdaş ölçekler: EHS ve SWASH

Klasik ölçeklerin yanına son yıllarda iki araç daha eklendi. Elkins Hypnotizability Scale — Elkins Hipnotize Edilebilirlik Ölçeği (EHS) — adını Gary R. Elkins’ten alır; güvenilirlik ve geçerlik çözümlemesi 2016’da Kekecs ve arkadaşlarınca International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis dergisinde yayımlandı.

Sussex-Waterloo Scale of Hypnotizability — Sussex-Waterloo Hipnotize Edilebilirlik Ölçeği (SWASH) — Lush ve arkadaşlarınca 2018’de Neuroscience of Consciousness dergisinde tanıtıldı. Makalenin alt başlığı ölçümün ağırlık merkezini açıkça belirtir: bilinç deneyimini değiştirme kapasitesi. Bu vurgu, yalnız dışarıdan gözlenen davranışın değil, kişinin bildirdiği öznel deneyimin de kayda geçirilmesi eğilimini yansıtır.

Ölçek çeşitliliği bir dağınıklık işareti değil, bir yöntem sorunudur. Farklı ölçeklerle elde edilen puanlar birbirinin yerine doğrudan konulamaz; bir çalışmanın belirli bir puanla çizdiği sınır, başka bir ölçekte aynı yere düşmeyebilir. Bu, aşağıdaki iki bölümün — yapı tartışmasının ve norm tartışmasının — çıkış noktasıdır.

Çalışma türü: güvenilirlik ve geçerlik çalışması — randomize tasarım yok.

Dağılım ve zaman içindeki kararlılık

Ölçüm alanının iki ayrı sorusu vardır. Birincisi topluluğa bakar: puanlar bir örneklem içinde nasıl dağılır? İkincisi kişiye bakar: bir insanın puanı zaman içinde ne kadar aynı kalır?

Birinci soru için erken ve sık anılan kaynak, Hilgard, Weitzenhoffer, Landes ve Moore’un az önce anılan 1961 tarihli monografisidir; çalışma, bir öğrenci topluluğunda Stanford ölçeğiyle elde edilen puanların dağılımını konu edinir ve sonraki norm çalışmalarının karşılaştırma zemini olur.

İkinci soru için Piccione, Hilgard ve Zimbardo’nun 1989’da Journal of Personality and Social Psychology dergisinde yayımladığı çalışma anılır. Aynı kişilerde 25 yıllık bir aralıkla yinelenen ölçümler karşılaştırılmış, ölçülen yanıtlanabilirliğin bu aralıkta belirgin bir kararlılık gösterdiği bildirilmiştir. Böylesine uzun bir izlem, psikolojik ölçümler arasında seyrek görülür; bulgu, ölçeklerin gün içinde dalgalanan bir ruh hâlinden başka bir şeyi kaydettiği yönündeki savı destekleyen dayanaklar arasında sayılır.

Çalışma türü: gözlemsel dağılım verisi ve uzun aralıklı yineleme ölçümü.

Boyutsal mı, kategorik mi?

Uygulamada ölçek puanları çoğu zaman üç kümeye ayrılır: düşük, orta, yüksek. Bu kümeleme pratik bir kolaylık mıdır, yoksa doğada karşılığı olan sınırlara mı denk düşer?

Reshetnikov ve Terhune 2022’de soruyu taksometrik yöntemlerle ele aldı. Taksometri, gözlenen puanların ardındaki gizil (latent) yapının sürekli bir boyut mu yoksa birbirinden ayrık sınıflar mı olduğunu sınayan istatistiksel yöntemler ailesidir. Çalışmanın bulgusu boyutsal yapı yönündedir: veriler, hipnotik telkin edilebilirliğin kesikli türlere değil sürekli bir dağılıma karşılık geldiği okumasını destekler.

Bunun doğrudan bir sonucu vardır. “Yüksek yanıtlanabilir” ifadesi bir tür adı değil, bir eşiğin üstünü tarif eden kısaltmadır; eşiğin nereye konduğu araştırmacının kararıdır ve çalışmalar arasında değişebilir. Aynı kişi, iki farklı çalışmada iki ayrı kümede yer alabilir — ki bu, ölçek puanlarını kaba etiketler yerine ham değerleriyle bildirmenin gerekçelerinden biridir.

Çalışma türü: ikincil (taksometrik) çözümleme — deneysel müdahale içermez.

Normlar kimi temsil eder

Bir ölçek puanı ancak bir norm dağılımına yaslandığında anlam kazanır: “ortalamanın üstünde” demek, hangi ortalamanın kastedildiğini bilmeyi gerektirir. Peter ve Roberts’ın 2022 tarihli çalışması tam bu noktaya bakar ve yayımlanmış hipnotize edilebilirlik normlarının genel nüfusu temsil etmeyebileceğini savunur. Gerekçe iki başlıkta toplanır: örneklemlerin yapısı ve kendi kendini seçme yanlılığı.

İlki tanıdıktır — norm verilerinin büyük bölümü üniversite öğrencilerinden derlenmiştir; nitekim az önce anılan 1961 dağılım çalışması da bir öğrenci topluluğunda yapılmıştı. İkincisi daha incedir: bir hipnoz çalışmasına gönüllü olan kişiler, gönüllü olmayanlardan konuya ilgi, beklenti ve tutum bakımından ayrışıyor olabilir. Böyle bir ayrışma varsa, elde edilen dağılım genel nüfusun değil, katılmaya istekli alt kümenin dağılımıdır.

Bu uyarı ölçekleri geçersiz kılmaz; ölçek puanının yorumlandığı çerçeveyi daraltır. Bir örneklemde çizilen eşiğin başka bir bağlama taşınması, gerekçesiz bir varsayımdır.

Çalışma türü: örneklem ve gönüllülük yanlılığı üzerine yöntemsel çözümleme.

Kısa denemeler standart ölçeğin yerini tutar mı

El kenetleme, sarkaç, beden salınımı gibi kısa denemeler hem sahne gösterilerinde hem gündelik anlatılarda “yatkınlık testi” diye anılır. Bu denemelerin standart ölçümle ilişkisi, Tasso ve arkadaşlarının 2020 tarihli çalışmasında doğrudan sınandı. Araştırmada 110 üniversite öğrencisine toplam dokuz telkin edilebilirlik ölçümü uygulandı; hipnotik yanıtlanabilirlik bu dokuzdan biriydi, yanındaki sekizi ise Chevreul sarkacı, beden salınımı, koku testi, ilerleyici ağırlıklar, plasebo yanıtı, uyma, ikna edilebilirlik ve sorgusal telkin edilebilirlikti. Bildirilen bulgu, hipnotik yanıtlanabilirliğin öteki sekiz ölçümün çoğuyla güçlü bir ilişki göstermediği yönündedir.

Buradan çıkan sonuç ihtiyatlı ve dardır: kısa denemeler, standart ölçeklerin yerine geçecek bir yordayıcı olarak kullanılamaz. Aynı adı taşıyan iki ölçüm — “telkin edilebilirlik” — mutlaka aynı şeyi kaydetmez.

Çalışma türü: tek örneklemli karşılaştırmalı ölçüm çalışması.

Ölçüm neyi mümkün kılar, neyi kılmaz

Bu derlemenin kapsamı bilinçli olarak dardır. Standart ölçeklerin sağladığı şey, araştırmalar arasında karşılaştırılabilirliktir: iki ayrı ekibin “yanıtlanabilirlik” derken aynı işlemi kastettiğinden ancak ortak ve tanımlı bir ölçüm aracıyla emin olunabilir. 2015 tarihli tanım belgesinin gerekçesi de aynı yerde durur — ortak bir terim dağarcığı olmadan bulgular birbirinin üzerine yığılamaz, yalnız yan yana dizilir.

Ölçümün bunun ötesinde ne söylediği ayrı bir sorudur ve bu yazının konusu değildir. Metinde herhangi bir uygulamanın sonucuna, bir belirtiye ya da bir yöntemin bir başkasına üstünlüğüne ilişkin çıkarım yapılmamıştır; ölçek puanı burada yalnız bir ölçüm aracının çıktısı olarak ele alınmıştır.

Alanın kendi içinde açık duran sorular ise sayılabilir durumdadır: normların temsil gücü, ölçekler arası eşdeğerlik, eşik kararlarının keyfiliği ve öznel deneyimin puana ne ölçüde katılacağı. Bir derlemenin dürüst kapanışı, cevaplananları değil açık kalanları saymaktır.

Çalışma türü: yöntemsel gerekçe — ampirik sonuç iddiası içermez.